Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Δείτε τον απολογισμό της εκδήλωσης

Older Conferences

Δείτε τον απολογισμό του συνεδρίου

Δείτε τον απολογισμό του συνεδρίου

Δείτε τον απολογισμό του Συνεδρίου

Δείτε τον απολογισμό του Συνεδρίου

More ...

 


Οκτώβριος 2014-τ.406                              

ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ


ΤΙΤΛΟΣ: ΚΛΑΔΟΣ ΔΥΝΑΜΙΚΟΣ ΚΑΙ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΣ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ


 


Προκειμένου η εγχώρια βιομηχανία τροφίμων και ποτών να αποτελέσει το εφαλτήριο μιας αναπτυξιακής τροχιάς, είναι σημαντικό να στραφεί με σθένος και επιμονή στην κατεύθυνση της εξωστρέφειας, δίνοντας έμφαση στην ελληνική ποιότητα, την ταυτότητα του προϊόντος, αλλά και την οργανωμένη προώθηση του ελληνικού brand name.




Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών διατηρεί θεμελιώδη ρόλο για την ελληνική οικονομία και την ελληνική μεταποιητική βιομηχανία εν γένει και διαθέτει όλες τις προϋποθέσεις έτσι ώστε να παραμείνει βασικός μοχλός ανάπτυξης της χώρας, ακόμη και σε αυτήν την ιδιαίτερα δύσκολη υφεσιακή περίοδο που διανύουμε. Στο πλαίσιο της αναζήτησης τρόπων βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας των ελληνικών προϊόντων τροφίμων, είναι ιδιαίτερα σημαντική η ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού, των χαρακτηριστικών και προσόντων που ενσωματώνει, των γνώσεων, της εμπειρίας, των δεξιοτήτων, του αντικείμενου και του βαθμού εξειδίκευσης. Σε κάποιους τομείς ειδικότερα, ο κλάδος πρωταγωνιστεί σε παγκόσμιο επίπεδο: στη φέτα η Ελλάδα κατέχει το 28% της παγκόσμιας αγοράς, ενώ σε κάποιους τομείς, όπως τα φρούτα & λαχανικά, το λάδι, τις ιχθυοκαλλιέργειες, η χώρα ακόμα και στις σημερινές συνθήκες βρίσκεται ανάμεσα στους 10 μεγαλύτερους παραγωγούς στον κόσμο!

Προκειμένου όμως η εγχώρια βιομηχανία τροφίμων και ποτών να αποτελέσει το εφαλτήριο μιας αναπτυξιακής τροχιάς, είναι εξίσου σημαντικό να στραφεί με μεγαλύτερο σθένος και επιμονή προς την κατεύθυνση της εξωστρέφειας και των εξαγωγών, δίνοντας έμφαση στην ελληνική ποιότητα, την ταυτότητα προϊόντος, αλλά και την οργανωμένη προώθηση του ελληνικού brand name τροφίμων. Στο πλαίσιο αυτό, απαιτείται εντονότερος συντονισμός και στενότερη συνεργασία των εκπροσώπων του κλάδου, ώστε να αναπτυχθούν οι συνέργειες εκείνες που θα βελτιώσουν την αποδοτικότητα και την αποτελεσματικότητα της προσπάθειας για μια αποτελεσματική προβολή των ελληνικών προϊόντων και θα διασφαλίσουν την επιλογή της σωστής στρατηγικής και τη σταθερότητα υλοποίησης του μακροχρόνιου σχεδιασμού της. Αυτή η προσπάθεια υλοποιείται σήμερα ως έναν βαθμό και έχουν αρχίσει να γίνονται σημαντικά βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση. Η δημιουργία προστιθέμενης αξίας, αλλά και η ενίσχυση της εξωστρέφειας του κλάδου, επαφίενται ως εκ τούτου στην προώθηση και προβολή του ελληνικού προϊόντος, μέσα και από τα κατάλληλα σχεδιασμένα δίκτυα διανομής των εγχωρίως παραγόμενων προϊόντων, που στηρίζονται στην ποιότητα, τη διαφοροποίηση και την προώθηση του προτύπου της ελληνικής/μεσογειακής κουζίνας και του μεσογειακού προτύπου διατροφής, τόσο εγχωρίως όσο και στο εξωτερικό. Η σύνδεση δε με τον τριτογενή τομέα των υπηρεσιών στα εστιατόρια, τα ξενοδοχεία και εν γένει στον τουρισμό, η συνέργεια με άλλα λόγια του πρώτου και του τρίτου πυλώνα της ελληνικής οικονομίας, αποτελεί ένα επιπλέον μέσο για την ανάδειξη των ελληνικών προϊόντων, δημιουργώντας και αυτό σημαντική προστιθέμενη αξία, αλλά και εξαγωγική και αναπτυξιακή δυναμική στο φάσμα της παραγωγής τροφίμων.


Στο πλαίσιο της αναζήτησης τρόπων βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας των ελληνικών προϊόντων τροφίμων, είναι ιδιαίτερα σημαντική η ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού, των χαρακτηριστικών και προσόντων που ενσωματώνει, των γνώσεων, της εμπειρίας, των δεξιοτήτων, του αντικειμένου και του βαθμού εξειδίκευσης. Η δυναμική τού ανθρώπινου κεφαλαίου και η εξειδίκευση της απασχόλησης σε όλα τα στάδια της αλυσίδας τροφίμων περιλαμβάνει μια ευρύτατη γκάμα ειδικοτήτων και αντικειμένων απασχόλησης, που εκτείνεται από τον σπόρο, την καλλιέργεια και την αγροτική παραγωγή, τη μεταποίηση των πρώτων υλών, την κατασκευή και χρήση ειδικών μηχανημάτων για τον τομέα, τις μεταφορές, το εμπόριο και τη διάθεση των

προϊόντων στον τελικό καταναλωτή, μέχρι τις υπηρεσίες στα εστιατόρια, το διαμετακομιστικό εμπόριο και τα logistics, τη χρηματοοικονομική διαχείριση, το μάρκετινγκ, αλλά και ζητήματα ασφάλισης, κανονισμών και νομοθεσίας τροφίμων. Οι νέες τεχνολογίες, η καινοτομική δραστηριότητα, τα προϊόντα έρευνας και ανάπτυξης ήδη οδηγούν καθοριστικά τις εξελίξεις σε όλα τα στάδια παραγωγής και διάθεσης σε πολλές χώρες στον χώρο των τροφίμων.


ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ


Όπως προκύπτει και από τα πιο πρόσφατα δημοσιευμένα στοιχεία, ο κλάδος έχει παραγωγή αξίας 16,456 δισ. ευρώ (σε σύνολο 59,4 όλης της μεταποίησης-ποσοστό 27,6%). Είχε την πρώτη θέση στην παραγωγή προστιθέμενης αξίας 5,9 δισ. ευρώ (σε σύνολο 16,8 όλης της μεταποίησης-ποσοστό 35%) και καλύπτει το 22% των συνολικών εξαγωγών της χώρας (δεν περιλαμβάνονται τα πετρελαιοειδή), ενώ το εμπορικό ισοζύγιο βελτιώνεται με γοργούς ρυθμούς (από το 52% στο 78%).

Επίσης καλύπτει το 1/5 του συνόλου των επιχειρήσεων της μεταποίησης και είναι ο μεγαλύτερος εργοδότης της, αφού σε αυτήν απασχολείται περίπου το 1/4 του συνόλου των απασχολουμένων στην παραγωγή. Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών έχει μεγαλύτερη συμβολή στον τομέα της μεταποίησης σε σύγκριση με την ΕΕ-27, λόγω αφενός της υπανάπτυξης των άλλων κλάδων του εγχώριου τομέα της μεταποίησης (μεταφορικά μέσα, χημικά, μηχανήματα κ.λπ.) και αφετέρου της εγχώριας δυναμικής του, την οποία εν πολλοίς αντλεί και από τη σύνδεσή του με την εστίαση και τον τουρισμό. Τέλος, δείχνει μεγαλύτερες αντοχές στην οικονομική κρίση.


Οι βασικοί λόγοι που ο κλάδος αυτός μπορεί να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στην οικονομική ανάκαμψη και να αποτελέσει την ατμομηχανή της ανάπτυξης είναι οι εξής:


1. Ο κλάδος της βιομηχανίας τροφίμων αποτελείται από 16.695 επιχειρήσεις (αποτελούν το 33,5% του συνόλου των επιχειρήσεων στη βιομηχανία) και απασχολεί περίπου 110.000 άτομα (το 25% του συνόλου της μεταποίησης, που διατηρήθηκαν παρά τη βαθιά οικονομική ύφεση).

 Υπάρχουν πολλές μικρές επιχειρήσεις (το 95% του συνόλου με κάτω από 10 άτομα) που σε περίοδο κρίσης δείχνουν μεγαλύτερη αντοχή και ευελιξία από άλλους κλάδους της οικονομίας. Υπάρχει επομένως μεγάλη εμπειρία επιχειρηματικότητας. Υπάρχουν επίσης και νέες μορφές που έχουν μεγάλο κοινωνικό ενδιαφέρον και αξίζει να προσεχθούν και να αναπτυχθούν, όπως οι κοινωνικές επιχειρήσεις και οι συνεταιρισμοί.

Ο κλάδος συνιστά τη δυνατότητα άμεσης διεξόδου απασχόλησης στο μεγάλο κύμα των ανέργων.


2. Ο κλάδος είναι ισχυρά εξαγωγικός (15% του συνόλου), με πλούσια εμπειρία, ιδιαίτερα σε κάποιους υποκλάδους, όπως φρούτα & λαχανικά (οι εξαγωγές τους αποτελούν το 6% των συνολικών μεταποιητικών εξαγωγών), έλαια, προϊόντα γάλακτος και τυριά, είδη κρέατος.

 Σε κάποιους τομείς ειδικότερα, ο κλάδος πρωταγωνιστεί σε παγκόσμιο επίπεδο: στη φέτα η Ελλάδα κατέχει το 28% της παγκόσμιας αγοράς, ενώ σε κάποιους τομείς όπως τα φρούτα & λαχανικά, το λάδι, οι ιχθυοκαλλιέργειες η χώρα ακόμα και στις σημερινές συνθήκες βρίσκεται ανάμεσα στους 10 μεγαλύτερους παραγωγούς στον κόσμο!


3. Οι κλιματολογικές και εδαφολογικές συνθήκες ευνοούν την παραγωγή υψηλής ποιότητας προϊόντων. Ταυτόχρονα, παράγουμε διαφοροποιημένα προϊόντα με ιδιαίτερα και συχνά μοναδικά οργανοληπτικά χαρακτηριστικά, που συχνά έχουν και υψηλή θρεπτική αξία.


4. Η παγκόσμια αναγνώριση της μεσογειακής διατροφής, σε συνδυασμό με την έλξη που ασκούν στον καταναλωτή διεθνώς –αλλά και στην Ελλάδα– τα τοπικά παραδοσιακά προϊόντα, ευνοούν ιδιαίτερα τις παραγωγικές και εξαγωγικές δραστηριότητες του κλάδου των τροφίμων και ποτών.


5. Πέρα από την κάλυψη των διατροφικών αναγκών του πληθυσμού –που είναι στόχος στρατηγικής σημασίας– υπάρχουν μεγάλες δυνατότητες ανάπτυξης του κλάδου, λόγω συνεργειών με τον τριτογενή τομέα των υπηρεσιών της εστίασης, τα ξενοδοχεία και εν γένει με τον τουρισμό.


ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ


Παράλληλα, μια σειρά άλλων παραγόντων ευνοούν αντικειμενικά και μπορούν να στηρίξουν την ανταγωνιστική ανάπτυξη του κλάδου. Τέτοιοι είναι:


• Το ισχυρό και υψηλού επιπέδου ανθρώπινο και επιστημονικό δυναμικό


Το εκπαιδευτικό μας σύστημα παράγει εξειδικευμένους επιστήμονες που καλύπτουν όλο το κύκλωμα του τροφίμου, από την αγροτική παραγωγή μέχρι την εστίαση. Οι σχετικές σχολές εκπαιδεύουν περίπου 5.000 σπουδαστές τον χρόνο.


• Το τεχνολογικό υπόβαθρο ανταγωνιστικού επιπέδου


Πέρα από τις μεγάλες βιομηχανίες που πρωτοπορούν (γιαούρτι, φρούτα κ.λπ.) ακόμα και σε περιφερειακό επίπεδο, καταγράφεται ανεκμετάλλευτο παραγωγικό δυναμικό. Στο σημείο αυτό, κεντρικής σημασίας θα είναι η δυνατότητα αξιοποίησης των πάνω από 1.000 εγκαταλειμμένων εργοστασίων τροφίμων που είναι διάσπαρτα σε όλη τη χώρα, πολλά από αυτά με πλήρη εξοπλισμό. Αποτελούν έναν εν δυνάμει πολύτιμο παραγωγικό πόρο, που μπορεί να βοηθήσει στην καθετοποίηση των τοπικών οικονομιών αν αξιοποιηθεί παραγωγικά, αλλά και στην απασχόληση τοπικού ανθρώπινου και επιστημονικού δυναμικού.


• Η ύπαρξη μεγάλων εκτάσεων εγκαταλελειμμένης καλλιεργήσιμης γης


Με τη χρήση νέων τεχνολογιών, μεγάλο τμήμα της γης –που προέκυψε από την εγκατάλειψη της αφθονίας– μπορεί να επανακτηθεί παραγωγικά και να αξιοποιηθεί στην παραγωγή διαφοροποιημένων μοναδικών προϊόντων.


• Η ύπαρξη τεχνογνωσίας στην παραγωγή ιδιαίτερων προϊόντων


Αν και από μόνο του το γεγονός δεν συνιστά ικανή συνθήκη για την ανάπτυξη, το γεγονός πως η Ελλάδα είναι η 4η χώρα στην Ευρώπη σε τίτλους προϊόντων ΠΟΠ και ΠΓΕ αποτελεί πολύτιμο εργαλείο και εφαλτήριο για την ανάπτυξη. Συγκεκριμένα, ΠΟΠ και ΠΓΕ έχουν καταγραφεί για: κρασιά (147), γαλακτοκομικά (21), φρούτα & λαχανικά (19), λάδι (27), ποτά (19), ελιές βρώσιμες (11), άλλα (3). Αναλογικά με τον πληθυσμό, είναι η πρώτη χώρα στη Ευρώπη. Όμως, στις συνολικές πωλήσεις –πλην των γαλακτοκομικών– είναι πολύ χαμηλά, π.χ. στα κρασιά είναι τρίτη σε τίτλους αλλά 8η σε πωλήσεις. Άρα, υπάρχει αντικειμενική δυνατότητα παραγωγής ποιοτικών προϊόντων.


ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΜΕ ΦΙΛΟΔΟΞΟΥΣ ΣΤΟΧΟΥΣ


Όλα τα παραπάνω συνηγορούν στο ότι η βιομηχανία τροφίμων είναι μια δυναμική, ανταγωνιστική και εξωστρεφής βιομηχανία, με σημαντικές επενδύσεις και επιχειρηματική δραστηριότητα. Καλύπτει έτσι τις βασικές παραμέτρους, ώστε να θέσει φιλόδοξους στόχους και να αυξήσει δυναμικά το ποσοστό συμμετοχής της στη μεταποίηση και γενικότερα στην εθνική οικονομία.

 Ταυτόχρονα, μια σειρά από μελέτες όπως του ΙΟΒΕ, αλλά και τελευταία της McKinsey, συμφωνούν, από μια διαφορετική σκοπιά η καθεμιά, στη διαπίστωση πως τόσο η αγροτική παραγωγή όσο και η βιομηχανία τροφίμων & ποτών αποτελούν τομείς-προτεραιότητες για την παραγωγική ανασυγκρότηση της ελληνικής οικονομίας.


ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΑΓΟΡΕΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ


ΑΛΛΑΝΤΙΚΑ-ΚΡΕΑΤΟΣΚΕΥΑΣΜΑΤΑ

ΑΝΤΕΧΟΥΝ ΣΤΗΝ ΚΡΙΣΗ


Η μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών επηρέασε την κατανάλωση και στον τομέα των αλλαντικών, ενώ στασιμότητα σημειώθηκε στην αγορά των κρεατοσκευασμάτων.


•Το μέγεθος της αγοράς αλλαντικών κατέγραψε μικρή μείωση το 2013, παρουσιάζοντας ωστόσο σημαντικές αντοχές σε σχέση με άλλους κλάδους.

•Ο βαθμός αυτάρκειας παραμένει υψηλός στα αλλαντικά, ενώ η εισαγωγική διείσδυση εμφανίζει πτωτική τάση τελευταία.

•Ο ανταγωνισμός στην εξεταζόμενη αγορά οξύνεται, λόγω και της διείσδυσης των προϊόντων ιδιωτικής ετικέτας.


Η ελληνική αγορά των αλλαντικών & κρεατοσκευασμάτων περιλαμβάνει λίγες, μεγάλου μεγέθους, βιομηχανίες και ένα πλήθος επιχειρήσεων μικρού και μεσαίου μεγέθους, που δραστηριοποιούνται κυρίως σε τοπική κλίμακα. Εν τούτοις, ο βαθμός συγκέντρωσης στον τομέα των αλλαντικών είναι σχετικά υψηλός, καθώς οι πέντε μεγαλύτερες βιομηχανίες συγκεντρώνουν ποσοστό μεγαλύτερο του 50%, όπως προκύπτει από την κλαδική μελέτη «Αλλαντικά-Κρεατοσκευάσματα», που εκπόνησε πρόσφατα η Διεύθυνση Οικονομικών Μελετών της ICAP Group.

Οι μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις του κλάδου διαθέτουν εδραιωμένα εμπορικά σήματα προϊόντων, ενώ παράλληλα διατηρούν εκτεταμένα δίκτυα διανομής που καλύπτουν σχεδόν το σύνολο της χώρας. Αντίθετα, οι μικρού μεγέθους επιχειρήσεις προμηθεύουν κυρίως την τοπική αγορά στην οποία εδρεύουν ή τις αγορές των γειτονικών νομών. Η διάθεση των αλλαντικών καλύπτεται σε ένα ποσοστό της τάξεως του 60% μέσω σουπερμάρκετ, σε ένα ποσοστό της τάξεως του 20% μέσω επιχειρήσεων catering, το δε υπόλοιπο μοιράζεται σε όλα τα υπόλοιπα δίκτυα διανομής.

 Η εγχώρια βιομηχανική παραγωγή αλλαντικών και κονσερβών κρέατος εμφάνισε σωρευτική μείωση της τάξεως του 7% την τελευταία εξαετία. Από το σύνολο των εταιρειών του κλάδου οι 9 κορυφαίες βιομηχανίες αλλαντικών συγκεντρώνουν ποσοστό της τάξης του 80% της συνολικής παραγωγής. Σχεδόν το 50% της παραγωγής αφορά λουκάνικα, σαλάμια και παρόμοια προϊόντα, ενώ αξιόλογη ανάπτυξη είχαν και τα αλλαντικά από κρέας γαλοπούλας.

Παρόλα αυτά, το εμπορικό ισοζύγιο παρέμεινε ελλειμματικό την τελευταία δεκαετία. Οι εισαγωγές αλλαντικών περιορίστηκαν το 2012.

 Η διευθύντρια Οικονομικών και Κλαδικών Μελετών της ICAP Group, Σταματίνα Παντελαίου, σημειώνει σχετικά με τις εξελίξεις της συγκεκριμένης αγοράς: «Το συνολικό μέγεθος της εγχώριας αγοράς αλλαντικών κινήθηκε ελαφρά ανοδικά την περίοδο 2004-2009, ενώ την τελευταία τετραετία υπάρχει πτωτική τάση. Το 2013 η εγχώρια φαινομενική κατανάλωση υποχώρησε κατά 1,4% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Η εισαγωγική διείσδυση ήταν της τάξης του 19-20%, ο δε βαθμός εξαγωγικής επίδοσης ήταν μόλις 5%. Η εγχώρια αγορά κρεατοσκευασμάτων παρουσιάζει σχετική στασιμότητα την περίοδο 2011-2013, με οριακή μόνο μεταβολή.

Αναφορικά με τη διάρθρωση της εγχώριας αγοράς αλλαντικών και κονσερβών κρέατος, σημειώνεται ότι το μεγαλύτερο μέρος της καλύπτεται από την κατηγορία «Πάριζα-Μορταδέλα» (27% περίπου), ακολουθούν στη δεύτερη θέση οι κατηγορίες «Ζαμπόν (χοιρομέρι και ωμοπλάτες)» και «Αλλαντικά πουλερικών». Το μεγαλύτερο μέρος της εγχώριας αγοράς κρεατοσκευασμάτων εξακολουθεί να καλύπτεται από παρασκευάσματα χοιρινού και μοσχαρίσιου κρέατος και κυρίως από προϊόντα όπως σουβλάκι, γύρος και μπιφτέκι».

Η διαθεσιμότητα και η ποιότητα της βασικής πρώτης ύλης (κρέας) επηρεάζει άμεσα τον κλάδο. Ο κύριος όγκος του κρέατος είναι εισαγόμενος, ενώ ορισμένες από τις μεγαλύτερες μονάδες έχουν προβεί σε στρατηγική κάθετης ολοκλήρωσης, διατηρώντας οι ίδιες κτηνοτροφικές μονάδες, με σκοπό την εκμετάλλευση οικονομιών κλίμακας.

Στο πλαίσιο της μελέτης, έγινε και χρηματοοικονομική ανάλυση των παραγωγικών επιχειρήσεων του κλάδου βάσει επιλεγμένων αριθμοδεικτών. Επίσης, συντάχθηκε ο ομαδοποιημένος ισολογισμός βάσει αντιπροσωπευτικού δείγματος 27 παραγωγικών επιχειρήσεων, για τις οποίες υπήρχαν διαθέσιμα στοιχεία ισολογισμών των χρήσεων 2011 και 2012.

Όπως προκύπτει από τα δεδομένα αυτά, το σύνολο του ενεργητικού σημείωσε μικρή μείωση (1,1%), ωστόσο τα συνολικά ίδια κεφάλαια περιορίστηκαν σημαντικά, κατά 8,6%. Οι πωλήσεις των 27 επιχειρήσεων παρέμειναν στάσιμες το 2011/12, ενώ ελαφρά χαμηλότερα ήταν τα αντίστοιχα μικτά κέρδη. Το τελικό αποτέλεσμα παρέμεινε ζημιογόνο, όμως οι ζημίες περιορίστηκαν κατά 21,5%. Τα κέρδη EBITDA εμφάνισαν σημαντική βελτίωση το τελευταίο έτος. Από τις 27 επιχειρήσεις του δείγματος, οι 15 ήταν κερδοφόρες το 2012.


ΓΑΛΑΚΤΟΚΟΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ

ΣΤΑΘΕΡΗ ΠΟΡΕΙΑ


Οι συνολικές πωλήσεις της κατηγορίας του γάλακτος στη χώρα μας δείχνουν ότι η αγορά του, παρά την κρίση, παραμένει σχετικά σταθερή. Άλλωστε, το προϊόν είναι πρώτο στη λίστα των ειδών πρώτης ανάγκης. Πάντως, από μια προσεκτική ανάγνωση των στοιχείων πωλήσεων του γάλακτος προκύπτουν ποικίλα συμπεράσματα σχετικά με τον αναπροσανατολισμό της καταναλωτικής συμπεριφοράς ανά υποκατηγορία του προϊόντος, εξαιτίας της οικονομικής κρίσης. Σε γενικές γραμμές, το ίδιο ισχύει στο σύνολο της αγοράς γαλακτοκομικών προϊόντων, αν και υπάρχουν διαφορές, ανάλογα με το είδος, που δεν εξηγούνται πάντα από την επίδραση των εισοδηματικών δυσχερειών. Υπεισέρχονται βέβαια και άλλοι παράγοντες, όπως οι νέες τάσεις σε ό,τι αφορά την υγιεινή διατροφή.

Επίσης, η γήρανση του πληθυσμού και το πρόβλημα της χοληστερίνης ωθούν μια μεγάλη μερίδα του πληθυσμού είτε στην προτίμηση γαλακτοκομικών προϊόντων με χαμηλά λιπαρά είτε στην αποφυγή τους. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι στο βούτυρο διαπιστώνεται μια συνολική πτώση της ζήτησης, καθώς πολλοί είναι αυτοί που προτιμούν να το αντικαθιστούν, όπου είναι δυνατόν, είτε με ελαιόλαδο είτε με διάφορα φυτικά λιπαρά. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το πρώτο πεντάμηνο του 2013, σε σύγκριση με την ίδια περίοδο του 2012, μειώθηκε η παραγωγή επεξεργασμένου ρευστού γάλακτος κατά 9,4%, γιαουρτιών και άλλων ειδών γάλακτος που έχουν υποστεί ζύμωση ή οξίνιση κατά 5,4% και παγωτών κατά 2,1%.

 Παράλληλα, αυξήθηκε η παραγωγή γάλακτος και κρέμας γάλακτος με περισσότερο από 6% λίπος και μη συμπυκνωμένων ή ζαχαρούχων κατά 1,6%, βουτύρου και άλλων γαλακτοκομικών για επάλειψη κατά 0,1% και τυροκομικών προϊόντων κατά 5,3%. Σημειώνουμε ότι οι συνολικές πωλήσεις 95 βιομηχανικών και βιοτεχνικών επιχειρήσεων του τομέα, οι οποίες έχουν αποκλειστικό ή βασικό αντικείμενο την παραγωγή και την τυποποίηση γάλακτος και άλλων γαλακτοκομικών προϊόντων, ανήλθαν το 2012 σε 1,70 δισ. ευρώ. Οι 62 από τις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον τομέα ήταν κερδοφόρες ή εμφάνισαν ισοσκελισμένα τελικά αποτελέσματα, με συνολικά καθαρά κέρδη 23,31 εκατ. ευρώ.

 Σε αντίθεση πάντως με όσα συμβαίνουν συνολικά στην αγορά και παρά τη μείωση του πληθωρισμού κατά 1,1% τον Οκτώβριο, τα γαλακτοκομικά προϊόντα παρουσίασαν, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, μια συνολική μέση αύξηση της τιμής τους κατά 0,7% (η ΕΛΣΤΑΤ στον εν λόγω υπολογισμό περιλαμβάνει και τα αυγά). Επίσης, η Στατιστική Αρχή κατέγραψε μείωση της κατανάλωσης γιαουρτιού κατά 4,9%, τυριού κατά 4,6% και γάλακτος κατά 2,4%.


ΑΝΟΔΙΚΟ ΤΟ ΓΑΛΑ


Στα σουπερμάρκετ, στη διάρκεια του ενδεκαμήνου του 2013, η αγορά του γάλακτος κινήθηκε ανοδικά από άποψη όγκου πωλήσεων, έστω οριακά (0,6%), ενώ υπήρξε μια υποχώρηση της αξίας τους κατά 1,3%, σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2012. Η οικονομική κρίση έφερε μια μικρή κάμψη, τόσο σε όγκο (0,5%) όσο και σε αξία (1,0%) πωλήσεων, στο παστεριωμένο γάλα και στο υψηλής παστερίωσης. Αξιοσημείωτη και ταυτόχρονα ενδεικτική της εποχής που ζούμε είναι η αύξηση κατά 3% του όγκου πωλήσεων του γάλακτος τύπου εβαπορέ, αν και συνοδεύτηκε από πτώση της αξίας των πωλήσεών του κατά 2,4%.

Αν αυτό συνδυαστεί με την ακόμα μεγαλύτερη αύξηση του όγκου πωλήσεων κατά 5,3% του γάλακτος μακράς διαρκείας (η αύξηση της αγοράς του σε αξία ήταν οριακή, 0,1%), είναι φανερή η στροφή της ζήτησης στα γάλατα μεγάλης διάρκειας, που πίνονται μέχρι την τελευταία γουλιά, χωρίς να τίθεται ζήτημα απόρριψης εξαιτίας της συμπλήρωσης του σύντομου κύκλου ζωής του προϊόντος.

Πάντως, η άνοδος της κατανάλωσης γάλακτος εβαπορέ συνδέεται και με την ενίσχυση των τάσεων υπέρ τής κατ’ οίκον μαγειρικής και ζαχαροπλαστικής. Πάντως, το πνεύμα λιτότητας, που ωθεί πολλούς καταναλωτές στην επιλογή των πλέον οικονομικότερων λύσεων, αύξησε σημαντικά τις πωλήσεις του γάλακτος ιδιωτικής ετικέτας, και σε όγκο (6,7%) και σε αξία (7,1%). Η αύξηση αυτή μεταφράζεται σε επιπλέον ετήσια έσοδα 3,5 εκατ. ευρώ για τις αλυσίδες, που σχεδόν στο σύνολό τους έχουν μπει δυναμικά στον τομέα, με τιμές ανά μονάδα προϊόντος του λίτρου κάτω του ενός ευρώ.


ΑΛΚΟΟΛΟΥΧΑ ΠΟΤΑ

ΣΕ ΡΥΘΜΟ ΚΡΙΣΗΣ


Σε βαθιά κρίση βρίσκεται ο κλάδος των αλκοολούχων ποτών στην Ελλάδα, σύμφωνα με τους επαγγελματίες του κλάδου, αλλά και με ειδική μελέτη του Ιδρύματος Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ).

Η βασικές αιτίες της κρίσης ήταν η μείωση του διαθέσιμου εισοδήματος των καταναλωτών αλλά και η μεγάλη αύξηση των ειδικών φόρων κατανάλωσης, που έπληξαν καίρια την αναπτυξιακή δυναμική του.

Σύμφωνα με μελέτη του Ιδρύματος Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ), η παρατεταμένη ύφεση της ελληνικής οικονομίας και οι επιπτώσεις των αυξήσεων στον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης Οινοπνευματωδών Ποτών-ΕΦΚΟΠ (+125% εντός της διετίας 2009-2010) και στον συντελεστή ΦΠΑ έχουν αδρανοποιήσει τη δυναμική του κλάδου. Το αποτέλεσμα ήταν η μείωση της προστιθεμένης αξίας του κλάδου στα χρόνια της κρίσης κατά 42.85%!

Στη μελέτη του ΙΟΒΕ επισημαίνεται ότι η αύξηση της φορολογίας όξυνε την παράνομη παραγωγή και εμπορία ποτών, με αποτέλεσμα τη μεγάλη διαρροή δημόσιων εσόδων και την όξυνση του αθέμιτου ανταγωνισμού. Άλλωστε, εφόσον διατηρηθεί η υψηλή φορολογία, η παράνομη διακίνηση θα συνεχίζεται.

Το ΙΟΒΕ προτείνει τη σταδιακή αποκλιμάκωση του ΕΦΚΟΠ μέχρι το 2016 στο επίπεδο του ευρωπαϊκού μέσου όρου, υπολογίζοντας ότι έτσι θα αναστραφεί η πορεία των δημόσιων εσόδων και του κλάδου.

 Όπως προκύπτει από τα στοιχεία της μελέτης, η συνολική συνεισφορά του κλάδου των αλκοολούχων ποτών στην ελληνική οικονομία είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η εγχώρια προστιθέμενη αξία που παράγεται από όλες τις κατηγορίες επιδράσεων προσεγγίζει το 1,2 δισ. ευρώ, μειωμένη ωστόσο σημαντικά σε σύγκριση με το 2009, όταν ήταν 2,1 δισ. ευρώ.

 Από τα στοιχεία της έρευνας προκύπτει επίσης ότι η παρατεταμένη ύφεση της ελληνικής οικονομίας και οι επιπτώσεις των αυξήσεων στον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης Οινοπνευματωδών Ποτών (+125% εντός της διετίας 2009-2010) και στον συντελεστή ΦΠΑ έχουν αδρανοποιήσει τη δυναμική του κλάδου. Οι αυξήσεις στον ΕΦΚΟΠ, παρόλο που έγιναν σε όλες τις κατηγορίες ποτών (αλκοολούχα, μπύρα, αποστάγματα) με περίπου ίση ποσοστιαία μεταβολή, επηρέασαν δυσανάλογα τα αλκοολούχα ποτά, δημιουργώντας επιπλέον στρεβλώσεις στην αγορά, καθώς ενίσχυσαν τα κίνητρα για υποκατάσταση της κατανάλωσης αλκοολούχων ποτών με άλλες κατηγορίες οινοπνευματωδών.

Σύμφωνα με τη μελέτη του ΙΟΒΕ, η αύξηση των φόρων και των τιμών επιδεινώνει επίσης την ανταγωνιστικότητα του εγχώριου τουριστικού προϊόντος σε σύγκριση με ανταγωνιστικούς τουριστικούς προορισμούς και αυξάνει τα κίνητρα για διασυνοριακές αγορές αλκοολούχων ποτών από γειτονικές χώρες με χαμηλότερους συντελεστές ΕΦΚΟΠ. Επιπλέον, ενισχύει τα κίνητρα διεξαγωγής λαθρεμπορίου και νοθείας, με αρνητικές συνέπειες στην ανθρώπινη υγεία, και παράλληλα τα κίνητρα για φοροδιαφυγή.

 Οι απώλειες από το παράνομο εμπόριο αλκοολούχων ποτών, το οποίο εκτιμάται ότι έχει οξυνθεί μετά την αύξηση του ΕΦΚΟΠ, υπολογίζονται σε 42 εκατ. ευρώ περίπου, λόγω μη καταβολής του ΕΦΚΟΠ, ενώ επιπλέον απώλειες απορρέουν από τη μη καταβολή ΦΠΑ, που εκτιμάται ότι επίσης δεν καταβάλλεται σε μεγάλο τμήμα της αγοράς.

Η μελέτη κατέγραψε επίσης τις μεγάλες διαστάσεις που έχει λάβει η παραγωγή και εμπορία του τσίπουρου διημέρων, πέρα από τα όρια που ορίζονται από το νομικό πλαίσιο των διήμερων παραγωγών. Οι απώλειες που προκύπτουν από την παράνομη εμπορία του τσίπουρου διημέρων είναι σημαντικές σε όρους φορολογικών εσόδων και υπολογίζονται σε περίπου 55 εκατ. ευρώ, λόγω μη καταβολής του αντίστοιχου ΕΦΚΟΠ, ενώ στις απώλειες αυτές δεν έχουν συμπεριληφθεί οι απώλειες από ΦΠΑ.

 Η διατήρηση του υφιστάμενου φορολογικού πλαισίου για τα αλκοολούχα ποτά, σύμφωνα με τη μελέτη, εκτιμάται ότι θα προκαλέσει την τριετία 2014-2016 περαιτέρω απώλειες δημόσιων εσόδων από τον ΕΦΚΟΠ, κατά 22 εκατ. ευρώ, σε σχέση με το 2012, με επιπλέον υποχώρηση των εσόδων από ΦΠΑ κατά 14 εκατ. ευρώ.

 Δεδομένης της προσπάθειας δημοσιονομικής προσαρμογής της χώρας, προτείνεται η σταδιακή αποκλιμάκωση του ΕΦΚΟΠ μέχρι το 2016 στο επίπεδο του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Η σταδιακή μείωση του φόρου, σε συνδυασμό με τη λήψη διαρθρωτικών μέτρων (αποτελεσματική εφαρμογή αγορανομικών ρυθμίσεων, εντατικοποίηση ελέγχων κ.ά.), εκτιμάται ότι θα έχει θετικές επιδράσεις στον κλάδο και στη συνολική οικονομία, προκαλώντας βελτιώσεις:


• στην απασχόληση και στα εισοδήματα

• στα φορολογικά έσοδα

• στον βαθμό εισπραξιμότητας των φόρων

• στη συρρίκνωση του παράνομου εμπορίου ποτών

• στην ανταγωνιστικότητα του τουριστικού προϊόντος


Από το σύνολο των εξεταζόμενων παρεμβάσεων τα επιπλέον έσοδα εκτιμώνται σε 182 εκατ. ευρώ, καταλήγει η μελέτη του ΙΟΒΕ.


Ο ΚΛΑΔΟΣ ΣΕ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ


Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών συνιστά έναν από τους μεγαλύτερους τομείς της μεταποιητικής βιομηχανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσον αφορά τον κύκλο εργασιών, την ακαθάριστη προστιθέμενη αξία, τον αριθμό των επιχειρήσεων και την απασχόληση, ενώ αναδεικνύεται σταθερά ανάμεσα στους πρώτους κλάδους σε σχέση με τους άλλους σημαντικούς τομείς της ευρωπαϊκής οικονομίας, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, τα χημικά, τα βιομηχανικά μηχανήματα και ο εξοπλισμός και τα μεταλλικά προϊόντα. Σε όρους πωλήσεων και απασχόλησης στη βιομηχανία τροφίμων και ποτών, σε επίπεδο χωρών, η Γερμανία έχει σταθερά το προβάδισμα, ακολουθούμενη από τη Γαλλία, την Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ισπανία. Οι χώρες αυτές καλύπτουν συνολικά το 65-70% του κύκλου εργασιών των χωρών της ΕΕ τα τελευταία χρόνια. Ο συνολικός κύκλος εργασιών της ευρωπαϊκής βιομηχανίας τροφίμων και ποτών καλύπτει το 16% της συνολικής ευρωπαϊκής παραγωγής, ενώ η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία του τομέα καλύπτει περίπου το 14%, αποσπώντας έτσι το μεγαλύτερο μερίδιο σε όρους προστιθέμενης αξίας από κάθε άλλο τομέα της ευρωπαϊκής μεταποίησης.

Επιπλέον, συνολικά οι ετήσιες μειώσεις σε θεμελιώδη μεγέθη των επιχειρήσεων του κλάδου στα τρόφιμα είναι λιγότερο έντονες σε σχέση με τις αντίστοιχες στο σύνολο της μεταποίησης, ακόμη και μετά την οικονομική κρίση της ευρωζώνης. Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών παραμένει ο μεγαλύτερος εργοδότης στον τομέα της μεταποίησης, καθώς απασχολεί περίπου πέντε εκατομμύρια άτομα, δηλαδή το 16% του συνόλου των εργαζομένων στην ευρωπαϊκή βιομηχανία, στο 13% όλων των ευρωπαϊκών μεταποιητικών επιχειρήσεων.


ΟΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΕΣ ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ


CRETA FARMS

ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ


Η Creta Farms συνάπτει στρατηγική συμμαχία με την Primo Meats, τη Νο1 εταιρεία αλλαντικών της Αυστραλίας, και γίνεται η πρώτη ελληνική εταιρεία τροφίμων που εξάγει τεχνογνωσία μέσω licensing agreement.

Η κορυφαία ελληνική εταιρεία αλλαντικών, που διακρίνεται για την καινοτομία και τις υψηλές διατροφικές της αξίες, ανακοίνωσε πρόσφατα τη στρατηγική συμμαχία της με την Primo Μeats, με πλάνο την ανάπτυξη νέων προϊόντων με ελαιόλαδο για την αγορά της Αυστραλίας.

Η συμμαχία με την αυστραλιανή εταιρεία στηρίζεται στην εφαρμογή ενός νέου μοντέλου συνεργασίας, αυτό του licensing agreement, δηλαδή της αδειοδότησης χρήσης της πνευματικής ιδιοκτησίας της Creta Farms (know-how, πατέντες, εμπορική επωνυμία αντίστοιχη με το «Εν Ελλάδι»), το οποίο η εταιρεία ανέπτυξε στο πλαίσιο του επαναπροσδιορισμού της στρατηγικής διεθνούς ανάπτυξής της, καινοτομώντας αυτήν τη φορά και σε επιχειρηματικό επίπεδο. Με αυτό τον τρόπο, η Creta Farms γίνεται πρωτοπόρος στην εξαγωγή τεχνογνωσίας στον τομέα τροφίμων σε αυτά τα μεγέθη. Με το μοντέλο αυτό, η Creta Farms πετυχαίνει τη μέγιστη απόδοση, κεφαλαιοποιώντας τις σχετικές επενδύσεις τής τελευταίας 10ετίας.

Η συνεργασία αυτή είναι κατ’ ελάχιστο 5ετούς διάρκειας –εκτιμάται δε ότι στην περίοδο αυτή οι πωλήσεις θα αγγίξουν τα 400 εκατ. δολ. Αυστραλίας– έχει εγγυημένο ποσοστό εκτέλεσης, περιλαμβάνει δικαιώματα επί των πωλήσεων (royalties) και ήδη τοπικά ανακοινωμένο πλάνο προωθητικών ενεργειών που ξεπερνά τα 5 εκατ. δολ. Αυστραλίας.

Για την αποτελεσματικότερη διεθνή διείσδυση του «Εν Ελλάδι», η Creta Farms δημιούργησε το νέο brand “Oliving”, το οποίο κληρονομεί τις αξίες και την ταυτότητα του «Εν Ελλάδι» με μια πλέον καθολικά κατανοητή διεθνή ονομασία και έκφραση: προκύπτει από το πάντρεμα δύο πολύ σημαντικών εννοιών, του ελαιόλαδου (olive oil) και της ισορροπημένης ζωής (well-living), που σήμερα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες διατροφικές τάσεις παγκοσμίως. Προσφέρει έτσι στους καταναλωτές σε όλο τον κόσμο την ευκαιρία να απολαμβάνουν ισορροπημένη διατροφή με κορυφαία γεύση.


ΚΡΙ ΚΡΙ

ΝΕΟ ΥΠΕΡΣΥΓΧΡΟΝΟ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ


Η ελληνική γαλακτοβιομηχανία Κρι Κρι παρουσίασε τη νέα πρότυπη μονάδα γιαουρτιού που κατασκεύασε στις Σέρρες, που με τη λειτουργία της θεμελιώνει το όραμά της να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στην παγκόσμια αγορά ελληνικού γιαουρτιού. Η επένδυση της Κρι Κρι πραγματοποιήθηκε στον χώρο των κεντρικών εγκαταστάσεών της στις Σέρρες και περιλαμβάνει την κατασκευή νέας, υπερσύγχρονης παραγωγικής μονάδας, με τους αναγκαίους αποθηκευτικούς χώρους υλικών και έτοιμων προϊόντων, συνολικής κάλυψης 12.000 τ.μ. Το νέο εργοστάσιο γιαουρτιού έχει διπλάσια παραγωγική δυναμικότητα από το προηγούμενο και στην πλήρη λειτουργία του θα απασχολεί περισσότερους από 100 εργαζομένους.

Στον κλάδο του γιαουρτιού η Κρι Κρι έχει ισχυρή πανελλαδική διανομή, με διαρκώς ανοδικά μερίδια αγοράς, καθώς και έντονη εξαγωγική δραστηριότητα σε περισσότερες από 10 χώρες (με πιο σημαντικές τη Γερμανία, τη Δανία, την Ολλανδία, την Ιταλία, την Αγγλία και το Ιράκ). Το νέο εργοστάσιο ενισχύει ακόμη περισσότερο την αναπτυξιακή της δυναμική, διευρύνοντας τις δυνατότητες ανταπόκρισης στη ζήτηση και καθιστώντας ευχερέστερη την αξιοποίηση των ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων της.

Ο πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της Κρι Κρι, Παναγιώτης Τσινάβος, δήλωσε σχετικά: «Το δυσμενές οικονομικό περιβάλλον και η ατυχής συγκυρία δεν πτόησαν την Κρι Κρι. Εφαρμόζουμε με συνέπεια το αναπτυξιακό μας πλάνο. Η δημιουργία του νέου εργοστασίου γιαουρτιού, συνολικής επένδυσης 20 εκατ. ευρώ, είναι ορόσημο για την εταιρεία μας και πιστεύουμε ότι θα αποτελέσει τον κύριο μοχλό ανάπτυξής μας, τα επόμενα χρόνια. Στην πορεία αυτή, αναγνωρίζουμε τον καθοριστικό ρόλο της στήριξης των ανθρώπων μας, που αποτελούν και το σημαντικότερο κεφάλαιο της εταιρείας. Δείχνουμε έμπρακτα τον σεβασμό μας στους παραγωγούς γάλακτος, τους προμηθευτές και τους μετόχους μας. Γνώμονάς μας παραμένει πάντα ο καταναλωτής, στις ανάγκες του οποίου επιδιώκουμε να ανταποκριθούμε και αυτός να νιώθει περήφανος που καταναλώνει τα προϊόντα μας».


ΛΟΥΞ

ΒΡΑΒΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΕΕΑ


Η Λουξ, η μεγαλύτερη ελληνική εταιρεία αναψυκτικών και 100% φυσικών χυμών βραβεύτηκε από το Επαγγελματικό Επιμελητήριο Αθηνών, στο πλαίσιο της απονομής των Βραβείων ΕΕΑ «Καινοτομία και Δημιουργική Επιχειρηματικότητα», σε τελετή που έλαβε χώρα τη Δευτέρα 29 Σεπτεμβρίου στο Μέγαρο Μουσικής.

 Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο του νέου θεσμού που καθιέρωσε από φέτος η Αστική Εταιρεία «Ερμής» του Επαγγελματικού Επιμελητηρίου Αθηνών, η Λουξ απέσπασε βραβείο ως εταιρεία η οποία εν μέσω της κρίσης υιοθέτησε καινοτόμες ιδέες, επένδυσε και συνεχίζει να επενδύει στους τομείς της δημιουργικής επιχειρηματικότητας, σε συνθήκες πρωτόγνωρων ασφυκτικών περιορισμών.

Ο Πλάτωνας Μαρλαφέκας, αντιπρόεδρος της Λουξ, αμέσως μόλις παρέλαβε το βραβείο του από την υπουργό Τουρισμού, κ. Κεφαλογιάννη, δήλωσε τα εξής: «Η ικανοποίηση είναι μεγάλη όταν η σκληρή προσπάθεια που καταβάλλουμε όλες οι ελληνικές εταιρείες αναγνωρίζεται από έναν τόσο σημαντικό θεσμό όπως αυτός που θέσπισε το Επαγγελματικό Επιμελητήριο. Μας δίνει δύναμη να συνεχίσουμε να προβάλλουμε τη χώρα μας σε κάθε γωνιά της γης».

  Περιεχόμενα
ΕΝ ΑΡΧΗ
ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟ ΑΘΗΝΩΝ
ΑΛΕΞΗΣ ΚΑΙ ΔΟΛΑΡΙΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΖΟΥΝ ΤΟ ΧΑ
ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΗΝΑΣ ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ
ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΑΚΗΣ ΠΕΤΡΟΥ
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ LEIGH OSTERGARD
RANDSTAND WORKMONITOR
ΚΛΑΔΟΣ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ GIJS NAGEL
ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΑΓΟΡΕΣ
ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΤΟΥ ...METAXA
GREEK GAMING CONFERENCE 2014
ΚΛΑΔΟΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ
ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ
ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ
ΔΙΑ ΤΑΥΤΑ
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗΝ ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ ΣΕ ΜΟΡΦΗ EBOOK

 Όροι και προϋποθέσεις του site